Democratie leren door te filosoferen?

03 november 2026 | Onderwijs

Moet de meerderheid altijd haar zin krijgen? Is iets eerlijk als iedereen hetzelfde krijgt? En mag je alles zeggen wat je denkt?

Stel zo’n vraag in een klas en er gebeurt iets anders dan bij een kennisvraag. Er is niet één antwoord dat de leerkracht al kent. Kinderen moeten zelf nadenken. Ze luisteren naar elkaar, zoeken woorden voor wat ze bedoelen, spreken elkaar tegen en ontdekken soms dat hun eerste antwoord toch niet zo vanzelfsprekend was.

Filosoferen is meer dan je mening geven

Bij filosoferen draait het niet om zo veel mogelijk meningen verzamelen. Kinderen onderzoeken samen een vraag. Waarom vind je dat? Geldt dat altijd? Kan iemand daar anders over denken? Wat bedoelen we eigenlijk met eerlijk, vrij of verantwoordelijk? Zo ontstaat een gesprek waarin kinderen hun eigen gedachten moeten verwoorden én serieus moeten kijken naar de gedachten van een ander.

Rob Bartels onderzocht in zijn proefschrift Democratie leren door filosoferen wat kinderen leren over democratie door te filosoferen. Zijn onderzoek vond plaats op vier basisscholen. Hij analyseerde onder meer zestien filosofische gesprekken en vroeg kinderen en leerkrachten naar wat het filosoferen hen opleverde. Centraal stonden drie onderdelen van democratische vorming: denken en oordelen, de dialoog aangaan en kunnen omgaan met verschillen.

Download het proefschrift van Rob Bartels hier ↓ (3,85 Mb)

Wat leren kinderen van folosoferen?

De belangrijkste uitkomst van het onderzoek gaat niet over kritisch denken, maar over de manier waarop kinderen met elkaar in gesprek gaan.

Volgens Bartels draagt filosoferen vooral bij aan de ontwikkeling van dialogische vaardigheden en houdingen. Kinderen leren anderen beter begrijpen, krijgen meer waardering voor verschillende opvattingen en leren positiever omgaan met meningsverschillen.

De kinderen zelf herkennen dat ook. Ze geven bijvoorbeeld aan dat je een meningsverschil kunt hebben zonder ruzie te maken en dat praten kan helpen om dichter bij elkaar te komen. Ook denken ze door het filosoferen vaker na over wat een ander ergens van vindt. Leerkrachten zien daarnaast positieve effecten op het sociale klimaat in de groep en op de manier waarop kinderen met conflicten omgaan.

Want democratie vraagt meer dan weten wat verkiezingen zijn of hoe de Tweede Kamer werkt. Democratisch samenleven vraagt ook dat je ruimte kunt geven aan een andere opvatting, verschillen kunt verdragen, je eigen standpunt kunt uitleggen en een tegenstelling niet meteen hoeft op te lossen met: ik heb gelijk en jij niet. Precies dat oefenen kinderen tijdens een goed filosofisch gesprek.

Kritisch denken ontstaat niet vanzelf

Bartels plaatst ook een belangrijke kanttekening.

De bijdrage van filosoferen aan het denk- en oordeelsvermogen was in zijn onderzoek minder overtuigend. Kinderen leren hun gedachten onder woorden brengen en beginnen met argumenteren, maar het diepgaand onderzoeken van argumenten, aannames en begrippen kwam minder vaak voor.

Een kringgesprek wordt dus niet vanzelf filosofisch omdat kinderen hun mening mogen geven.

De rol van de leerkracht is belangrijk. Doorvragen maakt het verschil:

Waarom denk je dat?
Wat bedoel je precies?
Is dat altijd zo?
Wie ziet het anders?
En welk argument vind je sterker?

Democratie moet je ook kunnen oefenen

Daar raakt het onderzoek van Bartels aan burgerschap binnen Jeelo.

Bij Jeelo is burgerschap verweven in maatschappelijk relevante projecten. Leerlingen onderzoeken onderwerpen die verbonden zijn met hun leefwereld en komen daarbij in contact met de maatschappij en maatschappelijke organisaties.

Een filosofisch gesprek past daar bijna vanzelf tussen.

Neem een Jeelo-project waarin leerlingen bezig zijn met samenleven, hun omgeving of keuzes voor de toekomst. Dan kun je niet alleen onderzoeken hoe iets zit, maar ook vragen:

Wie bepaalt eigenlijk wat eerlijk is?
Wanneer moet je rekening houden met de minderheid?
Heb je altijd recht op je eigen mening?
Ben je verantwoordelijk voor iets waar je zelf geen last van hebt?

Op dat moment wordt een project meer dan een manier om kennis op te doen. De klas wordt een plek waar leerlingen democratisch samenleven daadwerkelijk oefenen: luisteren, argumenteren, verschillen onderzoeken, samenwerken en tot nieuwe inzichten komen.

Filosoferen kan daar iets belangrijks aan toevoegen: de ruimte om niet meteen naar een oplossing of eindproduct te gaan, maar eerst samen te onderzoeken wat we eigenlijk vinden en waarom.

Heb je nog vragen naar aanleiding van dit artikel? Neem dan gerust contact met ons op.

Misschien vind je deze artikelen ook interessant

Volg Jeelo op Instagram!

Wil je meer zien van hoe Jeelo werkt in de praktijk? Op onze Instagram-pagina delen we inspiratie, voorbeelden en momenten uit scholen die werken met wereldoriëntatie, burgerschap en maatschappelijk betrokken projectonderwijs.

Je ziet daar hoe leerlingen leren door te ervaren, samenwerken aan echte einddoelen en hun omgeving actief betrekken bij wat ze leren. Van schoolbrede projecten tot 21e-eeuwse vaardigheden en van burgerschap tot leren in samenhang.

Bekijk zeker ook eens onze verzameling ‘hoogtepunten’. Daar vind je mooie voorbeelden, updates en indrukken van Jeelo in de klas.

Jeelo instagram