In hun blog met de prikkelende titel ‘Besteden we niet teveel tijd aan spelling?’ vergelijken Anneke Smits en Erna van Koeven van het lectoraat ‘Onderwijsinnovatie en ICT’ van Hogeschool Windesheim de stand van het huidige spellingonderwijs met de laatste wetenschappelijke inzichten (https://geletterdheidenschoolsucces.blogspot.com/).
Heel kort door de bocht is hun conclusie: het lees- en spellingonderwijs moet anders. Minder klassikale instructie, minder woordenlijstjes overschrijven of oplezen, minder nadruk op spellingregels, meer creatief schrijven, meer taalbegrip, meer stimuleren van plezier in taal.
Bij Jeelo werden we erg blij van de blog van Smits en Van Koeven. Jeelo heeft deze inzichten namelijk al vanaf de start van Jeelo in 2008 omarmd. We leggen je hieronder uit hoe we dat hebben gedaan.
Taal in Jeelo
Het lees- en schrijfonderwijs van Jeelo stoelt op een aantal basisprincipes. Drie belangrijke principes zijn:
- Efficiënt leren spellen
- Samen spelenderwijs woord- en zinspatronen ontdekken
- Toepassen wat je hebt geleerd in een betekenisvolle context
Efficiënt leren spellen
Als je gaat schrijven, speelt zich het volgende proces af in je hoofd:
- Je bedenkt het woord dat je wil schrijven.
- Je bepaalt welke klanken dat woord heeft.
- Je bepaalt welke letters bij deze klanken horen.
- Je schrijft of typt de letters. Het woord staat nu dus geschreven.
- Je controleert of het wel klopt wat je hebt gedaan en corrigeert eventueel.
Bij ons, geoefende schrijvers, gaat dat allemaal in een fractie van een seconde. Je bedenkt het woord en schrijft het direct op. Bedenken we een niet-klankzuiver woord, dan gaat er bij stap 3 in ons hoofd een rood vlaggetje omhoog. Daardoor weten we dat we even moeten opletten en niet zomaar de ‘standaard’ letters kunnen gebruiken.
Vreemd genoeg beginnen de meeste spellingmethodes in hun uitleg en oefeningen bij stap 4, bij het geschreven woord. Aan de leerlingen wordt gevraagd om de woorden die er al staan over te schrijven of om er een andersoortige oefening mee te doen. De leerling hoeft dus niet meer na te denken over de juiste klank-lettercombinatie, want de oplossing staat er al. Het enige wat ze nog hoeven te doen, is dat woord reproduceren.
Bij Jeelo leren we spelling aan zoals het ook in je hoofd gaat. We beginnen bij stap 1, bij het woord dat je hoort of denkt. De leerlingen doorlopen vervolgens het beschreven proces heel bewust, steeds in dezelfde stappen. In de spellinglessen van Jeelo vind je daarom ook uitsluitend oefeningen met audio. Of we laten de leerlingen zelf woorden bedenken om te spellen.
Deze manier van leren spellen is ons inziens vele malen efficiënter dan het overschrijven van woorden. Bovendien kun je als leerkracht beter achterhalen waar het fout gaat als een leerling een woord verkeerd spelt. Hoort de leerling de losse klanken niet goed? Of koppelt de leerling een verkeerde letter aan een klank? Daardoor kun je gericht extra instructie geven of extra laten oefenen.
Samen spelenderwijs woord- en zinspatronen ontdekken
Kinderen gaan bij Jeelo altijd in tweetallen of in kleine groepjes aan de slag met taal. Ze onderzoeken samen spelenderwijs hoe taal eigenlijk werkt. Ze discussiëren bijvoorbeeld over emoticons (emoji’s) die soms in informele teksten worden gebruikt. Zijn emoticons ook taal? Welke boodschappen kun je ermee overbrengen? In een andere les vergelijken ze hun ‘thuistalen’. Wat zijn de verschillen en overeenkomsten tussen de thuistalen? Wanneer gebruik jij je thuistaal en wanneer juist niet?
We laten de leerlingen daarbij veel spelen met kaartjes met woorden, letters en/of plaatjes. Zo gaan ze domino spelen met woordkaartjes. Wie kan de langste woordketting maken? In een andere les mogen ze woorden indelen in groepjes. Welke woorden vinden ze bij elkaar passen? Kijken ze daarbij naar de betekenis van de woorden? Naar de beginletter? Naar de lengte? Alles is goed! Of ze gaan zelf woorden samenstellen uit woorddelen. Lachen natuurlijk, als ze ontdekken dat die ene letter m nogal een verschil maakt in de woorden ‘bommen’ en ‘bomen’…
We horen je denken: “Dat is toch niet meer van deze tijd, werken met kartonnen kaartjes.” Maar daar zijn we het niet mee eens. Het is bekend dat lezen van beeldscherm minder goed gaat dan lezen van papier. En dat je aantekeningen beter onthoudt als je ze met een pen noteert in plaats van typt. Zo werkt spelen met fysieke kaartjes in onze ogen ook beter dan vakjes verschuiven op een computer. Voor de kinderen maakt het niet uit, die vinden het samen spelen met woordkaartjes net zo leuk als een spelletje op de computer.
Toepassen wat je hebt geleerd in een betekenisvolle context
Het toepassen van taalvaardigheden in een betekenisvolle context is misschien wel de belangrijkste winst bij het werken met Jeelo. Jeelo heeft 12 projecten ontwikkeld waarin alle vakken zijn geïntegreerd. En iedereen doet mee: groep 1 t/m 8 zijn 6 weken lang in de ban van het project.
Bedenk eens wat voor aanknopingspunten deze projecten bieden om creatief en betekenisvol te schrijven! In de projecten staan allerlei stappenplannen waarmee de leerlingen aan de slag kunnen. Zomaar wat voorbeelden:
- Een handboek over dierverzorging schrijven in het project Zorgen voor dieren
- Een reis samenstellen in het project Beleven van onze planeet
- Een enquête houden in het project Omgaan met natuur
- Een rap schrijven (en uitvoeren 😊) over eerlijke handel in het project Leren van personen van vroeger
Creatief én zinvol schrijven dus. Uiteraard kun je als leerkracht ook zelf schrijfopdrachten aan het project koppelen. Je kunt een verhalenwedstrijd verzinnen, posters laten maken, uitnodigingen voor de start of afsluiting van het project laten schrijven…. Ook de leerkrachten worden creatiever van het werken in projecten.
Ga jij de uitdaging aan?
Smits en Van Koeven schrijven in hun blog: ”Het is moeilijk om anders te kijken naar spelling dan we altijd hebben gedaan (zie ook the curse of the familiar). Net zoals we lang dachten dat je geen teksten kunt leren begrijpen zonder leesstrategieën, geen voortgezet technisch lezen zonder woordrijen en je woordenschat niet kunt vergroten zonder expliciete woordinstructie, denken we ook dat je niet kunt leren spellen zonder regels. En het valt niet mee om die gedachte los te laten.”
Dat merken wij ook in de praktijk. Het vergt echt een omslag in denken over taal en een zekere dosis van lef om Jeelo in te zetten voor het taalonderwijs op je school. Wat we je wel kunnen vertellen is dat je er niet alleen voor staat. In de Jeelo-community hebben al flink wat scholen ervaring met de hierboven beschreven manier van werken. Praat eens met een leerkracht van zo’n school of met een van onze experts. En ga de uitdaging aan.
